Lijders

Geschreven voor Straatjournaal februari.

Vorig jaar wandelden we door Duin en Kruidberg naar de Oosterplas. Bekend terrein, meende ik. “Ik weet hier iets leuks,” zei een vriendin met haar verleidelijkste glimlach en hield het prikkeldraad naar beneden. Daarachter lag vroeger het Provinciaal Ziekenhuis. We daalden een helling af en kwamen bij een verlaten L-vormig zwembad. Water bedekt met kroos, een gevelde boom overdwars, het pierenbad dichtgeslibd.

Het was een raadselachtige plek, zoals dat hele uitgestrekte, omheinde gebied mij vroeger als kind zo intrigeerde. Terra incognita; je mocht er niet komen en had geen idee wat zich er afspeelde. Later, als 28-jarige, speelde ik mee in een voetbalwedstrijd tegen het PZ-personeel, op ‘hun’ veld, midden in het bos. Het was idyllisch, het was moeilijk niet afgeleid te worden door de zangvogels.

Een metalen reling stond nog overeind in het zwembad. Een houvast voor die arme gekken, bibberend, pootje badend, spartelend, verbeten hun baantjes trekkend. Tot 1970 woonden er 900 patiënten in Santpoort. Het houdt voor mij iets ontroerends dat men er in de in de 19e eeuw voor koos om geestelijk gestoorden niet langer onder te brengen in pest- en dolhuyzen, maar in de heilzaamste omgeving die het land te bieden had. (Inmiddels is daar villapark Brederode gebouwd – miljonairs moeten ook wonen.)

Toen ik deze week las over de perikelen met de nieuwe ‘wet verplichte ggz’, die opnames en dwangmedicatie moet regelen, bedacht ik dat ik nog een ongelezen boek had liggen over het PZ. Gesticht in de duinen. Er zat een groen plakkertje op; het kan zijn dat de bibliotheek het had verramsjt. Het werd in 1997 gepubliceerd in opdracht van de Provincie Noord-Holland, die de geschiedenis van zijn psychiatrische ziekenhuizen in Santpoort, Castricum en Medemblik (tot 1967) wilde boekstaven.

Sensatiezoekers en liefhebbers van dwangbuizen, spanlakens en primitieve convulsators (elektroshocktherapie) kunnen elders beter terecht. Het boek is een gedegen, objectieve beschrijving van anderhalve eeuw geestelijke gezondheidszorg, met terugkerende thema’s als onvoldoende financiering, overbevolking en gebrek aan gekwalificeerd personeel. En het is verrassend actueel! Dit schrijft geneesheer Everts in 1851 over zijn ‘lijders’: ‘De krankzinnigen zijn minder gevaarlijk voor de maatschappij dan omgekeerd de maatschappij voor hen gevaarlijk is. In de vrije maatschappelijke samenleving verbeteren of herstellen zij hoogst zelden; integendeel de groote maatschappij met hare bedrijvigheid, haar leven en beweging, met haar edel zowel als onedel bejag, hare woelingen en beroeringen, werkt als een gestadige kanker op hun gemoed, op hunne rust.’

Vandaar die ‘vrijplaats’ in de natuur. Mettertijd zien we schommelbewegingen – tussen vrijheid en dwang, tussen holistische en medische benaderingen. In 1926 voerde directeur Van der Scheer ‘actievere therapie’ in: overdag sport en arbeid (met de verdiende muntjes konden versnaperingen, tabakswaren en parfum worden gekocht in de gestichtswinkel) en ‘s avonds muziek, toneel, lectuur en spelletjes. Het ziekenhuis als proefmaatschappij, waar werd geoefend voor het ‘gewone’ leven.

In de sixties (wanneer anders?) kwam de anti-psychiatrie in zwang en de ontmanteling van het PZ werd een kwestie van tijd. Iedereen die One Flew over the Cuckoo’s Nest heeft gezien, snapt waarom. Ja, ook aan de verhuizing van Santpoort naar Amsterdam lagen idealen ten grondslag: meer patiënten konden ‘begeleid’ zelfstandig wonen.

Anno 2020 mag je je afvragen welke vorderingen er zijn gemaakt. Er zijn steeds meer ‘verwarde’ mensen op straat. De wetenschap kent nog steeds geen biologische oorzaken voor geestesziekten. Het handboek DSM-V onderscheidt weliswaar 347 stoornissen, maar wie meerdere stickertjes krijgt opgeplakt, wordt van hot naar her gestuurd. De crisisopvang faalt juist bij de ingewikkeldste gevallen. Radeloze ouders en hun ontredderde, zelfs suïcidale kinderen wachten vaak een jaar op hulp.

In 1851 of 1926 waren ze misschien wel beter af geweest, zou je bitter kunnen denken.

P.S. Abonneer je opnieuw bij Subscribe2 (zie menu) als je geen email meer ontvangt.

 

4 gedachten over “Lijders

  • 11/03/2020 om 07:41
    Permalink

    Ik heb er in die tijd mijn opleiding gedaan. Toen al was er het begrip “draaideurpatient” .Men werd opgenomen, ontslagen en weer opgenomen etc. En de wereld draait nog steeds en steeds meer door in de malle molen van het leven.

  • 11/03/2020 om 11:11
    Permalink

    Mooi verhaal weer Marius. Zo te lezen is ook de Brederode kliniek gesloopt, waar ik ooit een onvergetelijke stageperiode doormaakte. Medio jaren zeventig. Santpoort was heel progressief toen. Zeer indrukwekkend om dat als student psychologie te mogen meemaken.
    Ik vind dat de psychiatrie snel bergafwaarts is gegaan, laatste jaren. Het idealisme van toen is vervangen door protocollen, zorgstandaarden, ICT procedures en eindeloos gesteggel over geld. We zijn er niet op vooruit gegaan.

  • 11/03/2020 om 11:12
    Permalink

    Ja ik ken die plek ook, je ziet het zwembad vanaf het steile voetpaadje naar links vanaf de ingang. Het is niet zo ver van dat andere prachtige en inmiddels ook allang weer gesloopte Natuurbad Velserend.
    Ik kwam familielidshalve nogal eens in dat andere PZ: Vogelenzang. Enorm terrein, nu praktisch zonder gestoorden. Dient inmiddels voor azielzoekersopvang en, zo las ik, voor Corona-isolationisten.

  • 11/03/2020 om 17:30
    Permalink

    @onwijsgeer, en verscholen in het bosje, op het Vogelenzangterrein, ligt het ziekenhuisbegraafplaatsje.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *